Młotek sędziowski, książki i figura Temidy symbolizujące sprawę z zakresu prawa karnego

Kiedy obrońca w sprawie karnej jest obowiązkowy?

Obrońca w sprawie karnej jest obowiązkowy, gdy oskarżony nie ukończył 18 lat, jest głuchy, niemy lub niewidomy, gdy są uzasadnione wątpliwości co do jego poczytalności lub stanu zdrowia psychicznego, gdy sąd uzna to za niezbędne oraz przed sądem okręgowym w sprawie o zbrodnię (art. 79 i 80 k.p.k.). Jeżeli oskarżony nie ma obrońcy z wyboru, wyznacza się obrońcę z urzędu.

Czym jest obrona obligatoryjna w sprawie karnej?

Obrona obligatoryjna oznacza, że oskarżony musi mieć obrońcę bez względu na to, czy sam tego chce. To wyjątek od zasady, że oskarżony decyduje, czy korzysta z pomocy obrońcy. Prawo do obrony we wszystkich stadiach postępowania zapewnia art. 42 ust. 2 Konstytucji RP, a szczegółowe zasady określa Kodeks postępowania karnego.

Chodzi o sytuacje, w których oskarżony nie jest w stanie bronić się sam albo sprawa dotyczy najcięższych zarzutów. Obrońcą może być wyłącznie osoba uprawniona do obrony według przepisów o adwokaturze lub o radcach prawnych (art. 82 k.p.k.).

Obrona obligatoryjna dotyczy podejrzanego i oskarżonego. Pokrzywdzony nie musi mieć pełnomocnika, choć może go ustanowić. O prawach oskarżonego piszemy szerzej w tekście Jakie prawa mają oskarżeni zgodnie z polskim prawem karnym?

Kiedy oskarżony musi mieć obrońcę?

Przypadki obrony obligatoryjnej wymienia kodeks. Tabela zestawia je z przepisami (stan prawny na październik 2026 r.).

Sytuacja Przepis Co to oznacza
Oskarżony nie ukończył 18 lat art. 79 § 1 pkt 1 k.p.k. obrońca w całym postępowaniu
Oskarżony jest głuchy, niemy lub niewidomy art. 79 § 1 pkt 2 k.p.k. obrońca w całym postępowaniu
Uzasadniona wątpliwość co do poczytalności w chwili czynu art. 79 § 1 pkt 3 k.p.k. obrońca do czasu, aż sąd na podstawie opinii psychiatrów uzna, że jego udział nie jest obowiązkowy
Uzasadniona wątpliwość, czy stan zdrowia psychicznego pozwala na samodzielną obronę art. 79 § 1 pkt 4 k.p.k. jak wyżej
Inne okoliczności utrudniające obronę art. 79 § 2 k.p.k. decyzja sądu, np. przy bardzo obszernym materiale lub poważnej chorobie
Zarzut zbrodni w sprawie przed sądem okręgowym art. 80 k.p.k. obowiązkowy udział obrońcy w rozprawie głównej
Kasacja i wniosek o wznowienie postępowania art. 526 § 2 i art. 545 § 2 k.p.k. pismo musi sporządzić i podpisać adwokat lub radca prawny

Zbrodnią jest czyn zagrożony karą pozbawienia wolności co najmniej 3 lat albo karą surowszą (art. 7 § 2 Kodeksu karnego). Są to np. zabójstwo (art. 148 § 1 k.k.), rozbój z użyciem broni lub noża (art. 280 § 2 k.k.) czy oszustwo dotyczące mienia o wartości powyżej 5 mln zł (art. 294 § 3 k.k.).

Co oznacza obowiązkowy udział obrońcy w rozprawie?

W przypadkach z art. 79 § 1 i 2 k.p.k. udział obrońcy jest obowiązkowy w rozprawie oraz w tych posiedzeniach, w których obowiązkowy jest udział oskarżonego (art. 79 § 3 k.p.k.). Przy zarzucie zbrodni przed sądem okręgowym obrońca musi brać udział w rozprawie głównej (art. 80 k.p.k.).

Brak obrońcy w takiej sprawie to poważne uchybienie. Jeżeli oskarżony w postępowaniu sądowym nie miał obrońcy w wypadkach z art. 79 § 1 i 2 lub art. 80, albo obrońca nie brał udziału w czynnościach, w których jego udział był obowiązkowy, sąd odwoławczy uchyla orzeczenie niezależnie od zarzutów apelacji (art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k.).

Obowiązek może ustać. Gdy biegli psychiatrzy stwierdzą, że oskarżony był poczytalny i może samodzielnie się bronić, sąd orzeka, że udział obrońcy nie jest już obowiązkowy (art. 79 § 4 k.p.k.).

Kiedy przysługuje obrońca z urzędu poza obroną obligatoryjną?

Obrońcę z urzędu można uzyskać także wtedy, gdy obrona nie jest obowiązkowa. Oskarżony, który nie ma obrońcy z wyboru, może żądać jego wyznaczenia, jeżeli w należyty sposób wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny (art. 78 § 1 k.p.k.).

Można też wnioskować o obrońcę z urzędu tylko do określonej czynności procesowej, np. do sporządzenia apelacji (art. 78 § 1a k.p.k.). Skorzystanie wcześniej z nieodpłatnej pomocy prawnej nie może być podstawą odmowy.

Jeżeli w sytuacji obrony obligatoryjnej albo po uwzględnieniu wniosku oskarżony nie ma obrońcy z wyboru, prezes sądu lub referendarz sądowy sądu właściwego do rozpoznania sprawy wyznacza mu obrońcę z urzędu (art. 81 § 1 k.p.k.). Obrońców z urzędu wyznacza się z listy obrońców (art. 81a k.p.k.).

Jak złożyć wniosek o obrońcę z urzędu?

Wniosek składa się na piśmie do sądu właściwego do rozpoznania sprawy, także na etapie postępowania przygotowawczego. Sąd powinien go rozpoznać niezwłocznie (art. 81a § 2 k.p.k.). W praktyce wniosek powinien zawierać:

  • dane oskarżonego i sygnaturę sprawy (sądową albo prokuratorską),
  • żądanie wyznaczenia obrońcy z urzędu, w całym postępowaniu albo do konkretnej czynności,
  • oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania,
  • dokumenty potwierdzające sytuację: zaświadczenie o zarobkach lub ich braku, decyzje o świadczeniach, informacje o kosztach utrzymania i zajęciach komorniczych.

Na zarządzenie prezesa sądu o odmowie wyznaczenia obrońcy przysługuje zażalenie (art. 81 § 1a k.p.k.). Ponowny wniosek oparty na tych samych okolicznościach pozostawia się bez rozpoznania (art. 81 § 1b k.p.k.), dlatego pierwszy wniosek warto dobrze udokumentować.

Kto płaci za obrońcę z urzędu?

Wynagrodzenie obrońcy z urzędu najpierw pokrywa Skarb Państwa i wchodzi ono do wydatków postępowania (art. 618 § 1 pkt 11 k.p.k.). Ostateczny podział kosztów zależy od wyniku sprawy.

W razie skazania sąd może obciążyć oskarżonego kosztami procesu, w tym kosztami obrony z urzędu. W razie uniewinnienia lub umorzenia postępowania w sprawie z oskarżenia publicznego koszty procesu co do zasady ponosi Skarb Państwa (art. 632 pkt 2 k.p.k.).

Wyznaczenie obrońcy z urzędu obowiązuje do prawomocnego zakończenia postępowania (art. 84 § 2 k.p.k.). Obejmuje więc także postępowanie odwoławcze.

Czy obrońca jest obowiązkowy po wyroku?

Po prawomocnym wyroku zasady obrony określa Kodeks karny wykonawczy. W postępowaniu wykonawczym przed sądem skazany musi mieć obrońcę, jeżeli jest głuchy, niemy lub niewidomy, gdy zachodzi uzasadniona wątpliwość co do jego poczytalności, gdy nie ukończył 18 lat albo gdy sąd uzna to za niezbędne (art. 8 § 2 k.k.w.).

W innych sprawach skazany może korzystać z obrońcy z wyboru albo wnioskować o obrońcę z urzędu na zasadach z art. 78 k.p.k. Więcej o tym etapie piszemy w tekście Jakie obowiązki ma adwokat w sprawach z prawa karnego wykonawczego?

Jak wygląda współpraca z obrońcą z wyboru?

Oskarżony, który nie chce czekać na wyznaczenie obrońcy z urzędu albo woli samodzielnie wybrać adwokata, może ustanowić obrońcę z wyboru, nawet w sprawie, w której obrona jest obowiązkowa. Może mieć jednocześnie najwyżej trzech obrońców (art. 77 k.p.k.).

Kancelaria Adwokacka Adwokat Andrzej Milewski prowadzi sprawy z zakresu prawa karnego na etapie postępowania przygotowawczego, sądowego i wykonawczego, w siedzibie w Białymstoku i w filii, którą jest kancelaria adwokacka w Grajewie. Jeżeli chcesz ustalić, czy w Twojej sprawie obrona jest obowiązkowa, skontaktuj się z Kancelarią Andrzej Milewski.

Najczęściej zadawane pytania

Czy w każdej sprawie karnej trzeba mieć adwokata?

Nie, obrońca jest obowiązkowy tylko w przypadkach wskazanych w ustawie, przede wszystkim z art. 79 i 80 k.p.k. (np. oskarżony poniżej 18 lat, wątpliwości co do poczytalności, zarzut zbrodni przed sądem okręgowym). W pozostałych sprawach oskarżony może bronić się sam. Kasację i wniosek o wznowienie postępowania musi jednak sporządzić adwokat lub radca prawny.

Kto może dostać obrońcę z urzędu?

Obrońcę z urzędu otrzymuje oskarżony w sytuacji obrony obligatoryjnej, jeżeli nie ma obrońcy z wyboru, a także oskarżony, który wykaże, że nie może ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny (art. 78 § 1 i art. 81 § 1 k.p.k.). Obrońcę można też uzyskać tylko do konkretnej czynności, np. apelacji. Obrońcę wyznacza prezes sądu lub referendarz sądowy.

Czy zarzut zbrodni oznacza obowiązkowego obrońcę?

Tak, jeżeli sprawa toczy się przed sądem okręgowym, oskarżony o zbrodnię musi mieć obrońcę, a jego udział w rozprawie głównej jest obowiązkowy (art. 80 k.p.k.). Zbrodnią jest czyn zagrożony karą co najmniej 3 lat pozbawienia wolności albo surowszą (art. 7 § 2 k.k.). Gdy oskarżony nie ma obrońcy z wyboru, sąd wyznacza obrońcę z urzędu.

Co się dzieje, gdy sprawa toczyła się bez obowiązkowego obrońcy?

To bezwzględna przyczyna odwoławcza: sąd odwoławczy uchyla orzeczenie, jeżeli oskarżony nie miał obrońcy w wypadkach z art. 79 § 1 i 2 lub art. 80 k.p.k. albo obrońca nie brał udziału w czynnościach, w których był obowiązkowy (art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k.). Uchylenie następuje niezależnie od granic zaskarżenia i zarzutów apelacji. Sprawa wraca wtedy zwykle do ponownego rozpoznania.

Czy obrońca z urzędu jest bezpłatny?

Nie zawsze, bo wynagrodzenie obrońcy z urzędu najpierw pokrywa Skarb Państwa, ale w razie skazania sąd może obciążyć oskarżonego kosztami procesu, w tym kosztami obrony (art. 618 § 1 pkt 11 k.p.k.). Przy uniewinnieniu w sprawie z oskarżenia publicznego koszty co do zasady ponosi Skarb Państwa. Sąd może też zwolnić oskarżonego od kosztów sądowych, jeżeli ich uiszczenie byłoby zbyt uciążliwe ze względu na jego sytuację rodzinną, majątkową i dochody (art. 624 § 1 k.p.k.).

Czy obrońca jest obowiązkowy na etapie policji i prokuratury?

Tak, przypadki obrony obligatoryjnej z art. 79 k.p.k. dotyczą całego postępowania, także przygotowawczego, a podejrzanego poucza się o prawie do obrońcy przed pierwszym przesłuchaniem (art. 300 § 1 k.p.k.). Poza tymi przypadkami podejrzany może żądać przesłuchania z udziałem ustanowionego obrońcy (art. 301 k.p.k.). Niestawiennictwo obrońcy nie wstrzymuje jednak przesłuchania.

keyboard_arrow_up