Jak prawo karne chroni prawa ofiar przestępstw?

Jak prawo karne chroni ofiary przestępstw?

Prawo karne chroni ofiary przestępstw na trzech poziomach: daje im status strony w postępowaniu, pozwala żądać naprawienia szkody oraz przewiduje środki, które mają odciąć sprawcę od pokrzywdzonego. W języku przepisów ofiara to pokrzywdzony, czyli osoba, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo (art. 49 § 1 Kodeksu postępowania karnego).

Rola prawa karnego w ochronie praw ofiar

Prawo karne przewiduje różne środki ochrony pokrzywdzonych. Część z nich dotyczy bezpieczeństwa osobistego, a część udziału w samym postępowaniu.

Przed pierwszym przesłuchaniem pokrzywdzony musi otrzymać na piśmie pouczenie o swoich uprawnieniach (art. 300 § 2 k.p.k.). Obejmuje ono m.in. prawo do składania wniosków dowodowych, do pełnomocnika, także z urzędu, oraz informację o możliwości naprawienia szkody, państwowej kompensacie, środkach ochrony i organizacjach wsparcia.

Dzięki temu pokrzywdzony od początku wie, z jakich narzędzi może skorzystać i w jakich terminach.

W praktyce prawo karne zabezpiecza interesy pokrzywdzonych na trzy sposoby:

• Ochrona osobista: sąd lub prokurator mogą zastosować wobec podejrzanego zakaz zbliżania się, zakaz kontaktowania się albo nakaz opuszczenia wspólnego mieszkania.
• Udział w postępowaniu: pokrzywdzony jest stroną postępowania przygotowawczego, może mieć pełnomocnika i być informowany o decyzjach w sprawie.
• Kompensacja szkód: w procesie karnym można złożyć wniosek o naprawienie szkody lub zadośćuczynienie. O tym, jak przebiega taki proces, piszemy w tekście o przebiegu procesu karnego.

Zakazy zbliżania się i inne środki ochrony osobistej

Jednym z podstawowych narzędzi ochrony pokrzywdzonych są zakazy stosowane wobec sprawcy. W toku postępowania mają one formę środków zapobiegawczych, a po wyroku mogą zostać orzeczone jako środki karne.

Wobec oskarżonego o przestępstwo z użyciem przemocy na szkodę osoby wspólnie zamieszkującej można zastosować nakaz okresowego opuszczenia wspólnego lokalu i zakaz zbliżania się do pokrzywdzonego na wskazaną odległość (art. 275a k.p.k.). Policja może też zatrzymać osobę podejrzaną o taką przemoc, gdy istnieje obawa jej ponowienia (art. 244 § 1a k.p.k.).

Po skazaniu sąd może orzec zakaz zbliżania się, kontaktowania się i przebywania w określonych miejscach (art. 41a Kodeksu karnego). Zakaz zbliżania się może być kontrolowany w systemie dozoru elektronicznego, a zakaz kontaktu obejmuje także próby kontaktu przez inne osoby lub internet.

Procedura karna a prawa ofiar

Procedura karna przyznaje pokrzywdzonym szereg uprawnień, które pozwalają im realnie wpływać na przebieg sprawy.

W postępowaniu przygotowawczym pokrzywdzony jest stroną (art. 299 § 1 k.p.k.). Może składać wnioski o przeprowadzenie dowodów, przeglądać akta w zakresie przewidzianym w ustawie i zaskarżyć postanowienie o umorzeniu albo odmowie wszczęcia postępowania (art. 306 k.p.k.).

Po wniesieniu aktu oskarżenia przez prokuratora pokrzywdzony może do rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej złożyć oświadczenie, że będzie działał jako oskarżyciel posiłkowy (art. 54 § 1 k.p.k.). Uzyskuje wtedy prawa strony, w tym prawo do apelacji.

Pokrzywdzony może ustanowić pełnomocnika, którym jest adwokat lub radca prawny, a jeżeli nie może ponieść kosztów, wystąpić o pełnomocnika z urzędu (art. 87 i 88 k.p.k.).

Jakie uprawnienia daje pokrzywdzonemu prawo karne?

Uprawnienia pokrzywdzonego dotyczą bezpieczeństwa, udziału w sprawie i rekompensaty. Najważniejsze z nich to:

• Wniosek o zakazy i nakazy: w sprawach o przestępstwa przeciwko wolności seksualnej sąd orzeka zakaz zbliżania się lub kontaktowania na wniosek pokrzywdzonego (art. 41a § 1a k.k.).
• Mediacja ze sprawcą: sprawa może zostać skierowana do postępowania mediacyjnego tylko z inicjatywy lub za zgodą pokrzywdzonego i oskarżonego (art. 23a k.p.k.).
• Dochodzenie rekompensaty: pokrzywdzony może żądać naprawienia szkody materialnej i zadośćuczynienia za krzywdę już w procesie karnym.
• Informacja o zwolnieniu sprawcy: na wniosek pokrzywdzonego dyrektor zakładu karnego lub sędzia penitencjarny zawiadamia go o zwolnieniu, ucieczce lub przepustce skazanego (art. 168a Kodeksu karnego wykonawczego).

Z części tych uprawnień można skorzystać tylko w określonych terminach, dlatego warto je poznać na początku postępowania.

Odszkodowania dla ofiar w kontekście prawa karnego

Pokrzywdzony nie musi czekać na osobny proces cywilny. Do zamknięcia przewodu sądowego na rozprawie głównej może złożyć wniosek o orzeczenie obowiązku naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę (art. 46 § 1 k.k. i art. 49a k.p.k.). Sąd orzeka ten obowiązek, stosując przepisy prawa cywilnego.

Jeżeli ustalenie wysokości szkody jest znacznie utrudnione, sąd może zamiast tego orzec nawiązkę na rzecz pokrzywdzonego w wysokości do 200 000 zł (art. 46 § 2 k.k.). Niezaspokojonej części roszczenia można dochodzić w postępowaniu cywilnym (art. 46 § 3 k.k.).

Odszkodowanie może pochodzić od sprawcy, a w niektórych sprawach także od państwa: ofiarom niektórych czynów zabronionych przysługuje państwowa kompensata na zasadach z ustawy z 7 lipca 2005 r. Pomoc pokrzywdzonym i świadkom finansuje również Fundusz Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej (art. 43 k.k.w.).

Jak prawo karne chroni ofiary przed dalszym pokrzywdzeniem?

Prawo karne stara się ograniczyć sytuacje, w których udział w postępowaniu sam staje się dla pokrzywdzonego obciążeniem.

Małoletniego pokrzywdzonego poniżej 15 lat w sprawach o przestępstwa z użyciem przemocy lub groźby bezprawnej oraz przeciwko wolności, wolności seksualnej i obyczajności, rodzinie i opiece przesłuchuje się co do zasady tylko raz, na posiedzeniu sądu z udziałem biegłego psychologa (art. 185a k.p.k.). Podobna zasada dotyczy pokrzywdzonych przestępstwami z art. 197 do 199 Kodeksu karnego (art. 185c k.p.k.).

Świadkowie i pokrzywdzeni mogą korzystać ze środków ochrony i pomocy przewidzianych w ustawie o ochronie i pomocy dla pokrzywdzonego i świadka, a o ich istnieniu informuje pouczenie wręczane przed pierwszym przesłuchaniem.

Podsumowanie

Prawo karne daje pokrzywdzonym realne narzędzia: od zakazów zbliżania się, przez udział w procesie jako strona, po dochodzenie odszkodowania i zadośćuczynienia. Wiele z nich zależy od złożenia wniosku we właściwym czasie.

Kancelaria Adwokacka Adwokat Andrzej Milewski, z siedzibą w Białymstoku i filią w Grajewie, reprezentuje także pokrzywdzonych w sprawach z zakresu prawa karnego. Jeżeli chcesz omówić swoją sytuację, skontaktuj się z Kancelarią Andrzej Milewski.

Przeczytaj także: Jakie prawa mają oskarżeni zgodnie z polskim prawem karnym?

Najpopularniejsze pytania i odpowiedzi