Prawo spadkowe chroni najbliższą rodzinę zmarłego przez dziedziczenie ustawowe, zachowek, prawo do korzystania z mieszkania przez trzy miesiące po śmierci spadkodawcy oraz możliwość ograniczenia odpowiedzialności za długi spadkowe. Status spadkobiercy potwierdza sąd w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku albo notariusz w akcie poświadczenia dziedziczenia. Znaczenie mają treść testamentu, darowizny i terminowe złożenie oświadczenia spadkowego.
Jak prawo spadkowe chroni najbliższą rodzinę zmarłego?
Prawo spadkowe zabezpiecza małżonka, dzieci, rodziców i innych bliskich zmarłego. Zasady prawa spadkowego pozwalają ustalić, kto dziedziczy, czy można żądać zachowku oraz jak ograniczyć ryzyko odpowiedzialności za długi zmarłego. Dodatkowo małżonek i inne osoby bliskie, które mieszkały ze spadkodawcą do dnia jego śmierci, mogą przez trzy miesiące od otwarcia spadku korzystać z mieszkania i urządzenia domowego w dotychczasowym zakresie; spadkodawca nie może tego wyłączyć w testamencie (art. 923 § 1 Kodeksu cywilnego).
Kto dziedziczy, gdy zmarły nie zostawił testamentu?
Jeżeli nie ma ważnego testamentu, dziedziczenie odbywa się na podstawie ustawy. W pierwszej kolejności do spadku powołani są dzieci spadkodawcy i jego małżonek, w częściach równych, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta spadku (art. 931 § 1 KC). Dotyczy to także dzieci pozamałżeńskich i przysposobionych.
Gdy zmarły nie miał zstępnych, dziedziczą małżonek i rodzice, a w ich miejsce także rodzeństwo i jego zstępni (art. 932 KC). Ustawa określa kolejność dziedziczenia, dlatego dalsi krewni nie dziedziczą, jeśli istnieją osoby z bliższej grupy.
W braku małżonka, krewnych powołanych z ustawy i pasierbów spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania zmarłego, a gdy nie da się go ustalić w Polsce, Skarbowi Państwa (art. 935 KC). Partner z nieformalnego związku nie dziedziczy z ustawy.
Szczegółową kolejność dziedziczenia opisuje wpis o tym, jak wygląda dziedziczenie bez testamentu.
Jak potwierdzić, kto jest spadkobiercą?
Status spadkobiercy można potwierdzić przed sądem w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku albo u notariusza w akcie poświadczenia dziedziczenia (art. 1025 § 1 KC). Droga notarialna wymaga udziału wszystkich osób, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy, i braku wątpliwości co do kręgu spadkobierców i udziałów.
Do sprawy potrzebne są dokumenty potwierdzające śmierć spadkodawcy oraz więzi rodzinne, a także testament, jeśli został odnaleziony. Opłata sądowa od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 100 zł (art. 49 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych).
Czy prawo spadkowe pozwala dochodzić zachowku?
Tak, zachowek chroni zstępnych, małżonka i rodziców spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, a zostali pominięci w testamencie lub otrzymali mniej, niż przewiduje ustawa. Zachowek wynosi połowę wartości udziału, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, a dwie trzecie, gdy uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jest małoletnim zstępnym (art. 991 § 1 KC).
Roszczenie o zachowek ma charakter pieniężny, co oznacza, że uprawniony nie może samodzielnie przejąć konkretnego składnika majątku. Ocena prawa do zachowku wymaga sprawdzenia, czy dana osoba nie została wydziedziczona, nie odrzuciła spadku albo nie zawarła umowy o zrzeczenie się dziedziczenia.
Przy obliczaniu należności uwzględnia się nie tylko majątek pozostały w chwili śmierci. Do spadku dolicza się także niektóre darowizny i zapisy windykacyjne dokonane przez zmarłego (art. 993-995 KC).
-
Wydziedziczenie może pozbawić prawa do zachowku tylko wtedy, gdy zostało dokonane w testamencie, a jego przyczyna, np. uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych, wynika z treści testamentu (art. 1008-1009 KC).
-
Darowizna otrzymana od zmarłego może wpływać na rozliczenie zachowku, dlatego warto zgromadzić umowy, potwierdzenia przelewów i dokumenty dotyczące nieruchomości.
-
Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu, a roszczenie wobec obdarowanego z upływem pięciu lat od otwarcia spadku (art. 1007 KC).
Jak testament wpływa na prawa małżonka, dzieci i rodziców?
Testament pozwala zmarłemu wskazać osoby, które mają otrzymać spadek, nawet jeśli nie należą do najbliższej rodziny. Nie eliminuje jednak ochrony osób uprawnionych do zachowku, a błędy formalne mogą prowadzić do jego nieważności.
Testament własnoręczny musi zostać w całości napisany pismem ręcznym, podpisany i opatrzony datą; brak daty nie powoduje nieważności, jeśli nie wywołuje wątpliwości co do zdolności spadkodawcy, treści testamentu lub kolejności kilku testamentów (art. 949 KC). Testament notarialny zwykle ogranicza ryzyko sporów o formę, ale także może zostać zakwestionowany, jeżeli spadkodawca nie działał świadomie i swobodnie.
W sporach testamentowych bada się między innymi stan świadomości spadkodawcy, wpływ osób trzecich oraz okoliczności sporządzenia dokumentu (art. 945 KC). Sam fakt, że testament jest dla części rodziny niekorzystny, nie wystarcza do uznania go za nieważny.
Jak zabezpieczyć rodzinę przed długami spadkowymi?
Spadek obejmuje nie tylko aktywa, lecz także zobowiązania zmarłego. Najbliżsi powinni ustalić, czy zmarły miał kredyty, zaległości, niespłacone pożyczki, zobowiązania podatkowe albo prowadzone postępowania egzekucyjne.
Spadkobierca może przyjąć spadek wprost, przyjąć go z dobrodziejstwem inwentarza albo go odrzucić. Na złożenie oświadczenia ma sześć miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania; brak oświadczenia oznacza przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 KC).
Przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza ogranicza odpowiedzialność za długi do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza (art. 1031 § 2 KC). Wykaz składa się w sądzie albo u notariusza, a spis sporządza komornik.
Odrzucenie spadku powoduje, że dana osoba jest traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku (art. 1020 KC). Spadek przechodzi wtedy na kolejne osoby, często jej dzieci, dlatego przed złożeniem oświadczenia trzeba sprawdzić sytuację całej rodziny.
Najbliższa rodzina korzysta też ze zwolnienia podatkowego. Małżonek, zstępni, wstępni, pasierb, rodzeństwo, ojczym i macocha nie płacą podatku od spadku, jeżeli zgłoszą nabycie naczelnikowi urzędu skarbowego w ciągu sześciu miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo od zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia (art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn).
Sprawę obejmującą testament, długi lub konflikt między spadkobiercami można omówić z Kancelarią Adwokacką Adwokat Andrzej Milewski.
Przeczytaj także: Czy prawo spadkowe przewiduje dziedziczenie długów?
Najczęściej zadawane pytania
Czy można odziedziczyć spadek bez testamentu?
Tak, gdy nie ma ważnego testamentu, dziedziczenie odbywa się według zasad ustawowych. W pierwszej kolejności dziedziczą dzieci i małżonek, a małżonkowi przypada co najmniej jedna czwarta spadku (art. 931 § 1 KC).
Jakie dokumenty są potrzebne do potwierdzenia spadku?
Najczęściej potrzebny jest odpis aktu zgonu spadkodawcy oraz odpisy aktów stanu cywilnego potwierdzających pokrewieństwo lub małżeństwo. Należy też przygotować odnaleziony testament, który osoba posiadająca go musi złożyć w sądzie spadku lub u notariusza. Akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza wymaga udziału wszystkich potencjalnych spadkobierców.
Czy pominięte dziecko może żądać zapłaty po testamencie?
Tak, pominięte w testamencie dziecko może żądać zachowku, jeżeli dziedziczyłoby po zmarłym z ustawy; zachowek wynosi połowę udziału ustawowego, a dla małoletniego dwie trzecie (art. 991 § 1 KC). Przed wystąpieniem z żądaniem trzeba sprawdzić m.in. wydziedziczenie, odrzucenie spadku, zrzeczenie się dziedziczenia oraz darowizny dokonane za życia. Roszczenie przedawnia się po pięciu latach od ogłoszenia testamentu.
Jak sprawdzić, czy spadek jest zadłużony?
Warto przejrzeć dokumenty zmarłego, korespondencję bankową, umowy kredytowe, wezwania do zapłaty i pisma od komornika lub urzędów. Jeżeli stan długów jest niejasny, można złożyć wniosek o spis inwentarza, który sporządza komornik, a opłata od wniosku wynosi 100 zł.
Czy można podważyć testament krzywdzący rodzinę?
Sam niekorzystny podział majątku nie wystarcza do podważenia testamentu, ale testament jest nieważny m.in. wtedy, gdy nie zachowano formy albo spadkodawca działał w stanie wyłączającym świadome lub swobodne podjęcie decyzji, pod wpływem błędu lub groźby (art. 945 i 958 KC). Na wady oświadczenia woli nie można się powołać po trzech latach od dowiedzenia się o przyczynie nieważności i po dziesięciu latach od otwarcia spadku.