Najczęstsze błędy przy sporządzaniu testamentu to: testament własnoręczny napisany na komputerze lub bez podpisu, wspólny testament małżonków, niejasne powołanie spadkobierców, zapis windykacyjny poza testamentem notarialnym, pominięcie osób uprawnionych do zachowku oraz brak aktualizacji. Część z nich powoduje nieważność testamentu, a wtedy majątek dzieli się według ustawy.
Najczęstsze uchybienia w testamencie a prawo spadkowe
Pisząc testament, trzeba zastosować zasady, które definiuje prawo spadkowe. Wiele osób popełnia błędy, które mogą prowadzić do nieważności testamentu albo do sporów o jego treść. Jednym z poważniejszych uchybień jest sporządzenie testamentu przez osobę, która nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych, albo w stanie wyłączającym świadome lub swobodne podjęcie decyzji (art. 944 i 945 Kodeksu cywilnego).
Dodatkowym problemem jest niejasne wskazanie spadkobierców. Przy sporządzaniu testamentu warto określić osoby, które mają dziedziczyć, a także uwzględnić sytuację, w której spadkobierca nie będzie mógł lub nie zechce przyjąć spadku. Służy temu podstawienie, czyli powołanie spadkobiercy zastępczego (art. 963 KC).
Często testatorzy nie biorą też pod uwagę długów. Testament nie zwalnia spadkobierców z odpowiedzialności za zobowiązania zmarłego, ale spadkodawca może powołać wykonawcę testamentu, który m.in. spłaca długi spadkowe i wykonuje zapisy (art. 988 § 1 KC).
Błędy w testamencie i ich skutki w jednej tabeli
| Błąd | Skutek | Przepis |
|---|---|---|
| Testament „własnoręczny” napisany na komputerze i tylko podpisany | nieważność, bo całość musi być napisana pismem ręcznym | art. 949 § 1, art. 958 KC |
| Brak daty | nieważność tylko, gdy wywołuje wątpliwości co do zdolności, treści lub kolejności testamentów | art. 949 § 2 KC |
| Wspólny testament małżonków | niedopuszczalny, testament może zawierać rozrządzenia jednej osoby | art. 942 KC |
| Świadek, który coś otrzymuje w testamencie (np. ustnym) | nieważne postanowienie na jego korzyść, a czasem cały testament | art. 957 KC |
| Zapis windykacyjny w testamencie własnoręcznym | brak skutku zapisu windykacyjnego, bo wymaga on testamentu notarialnego | art. 9811 § 1 KC |
| Warunek przy powołaniu spadkobiercy („jeśli się ożeni”) | warunek uważa się za nieistniejący, a czasem powołanie jest nieważne | art. 962 KC |
| Wydziedziczenie bez podania przyczyny | wydziedziczony zachowuje prawo do zachowku | art. 1008-1009 KC |
| Testament sporządzony przez pełnomocnika | niedopuszczalny | art. 944 § 2 KC |
Podstawy prawne, z którymi warto się zaznajomić
Aby uniknąć nieścisłości, warto bliżej przyjrzeć się podstawowym zasadom, które reguluje prawo spadkowe. Testament może sporządzić i odwołać tylko osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych, osobiście (art. 944 KC). Rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można wyłącznie przez testament (art. 941 KC).
Prawo spadkowe nie ogranicza się do sporządzania testamentu, ale obejmuje również przyjęcie, odrzucenie i dział spadku. Dlatego testament dobrze jest planować razem z darowiznami i innymi decyzjami majątkowymi. Więcej o zakresie tej dziedziny można przeczytać na stronie prawo spadkowe.
Innym ważnym aspektem jest wybór formy. Testament własnoręczny trzeba w całości napisać pismem ręcznym, podpisać i opatrzyć datą (art. 949 KC). Testament notarialny sporządza notariusz (art. 950 KC); maksymalna taksa wynosi 50 zł, przy zapisie zwykłym, poleceniu lub wydziedziczeniu 150 zł, a przy zapisie windykacyjnym 200 zł (§ 8 rozporządzenia w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej).
Testament notarialny ogranicza ryzyko błędów formalnych, a testament własnoręczny, choć łatwiejszy do sporządzenia, częściej staje się przedmiotem sporów o autentyczność i treść. Istnieje też testament allograficzny, składany ustnie wobec m.in. wójta lub kierownika urzędu stanu cywilnego w obecności dwóch świadków (art. 951 KC). Różnice między dziedziczeniem z testamentu i z ustawy opisuje wpis o dziedziczeniu ustawowym i testamentowym.
Jak poprawnie sformułować i przechowywać swoją ostatnią wolę?
Poprawne sformułowanie ostatniej woli wymaga nie tylko znajomości przepisów, ale także precyzji. Po pierwsze, warto zadbać o jasność języka: unikać zawiłych konstrukcji i wyrażać intencje w sposób bezpośredni. Testament tłumaczy się tak, aby zapewnić możliwie najpełniejsze urzeczywistnienie woli spadkodawcy (art. 948 KC), ale niejasności często kończą się sporem.
Po drugie, trzeba odróżnić powołanie spadkobiercy od przekazania konkretnej rzeczy. Jeżeli testament przeznacza komuś poszczególne przedmioty, które wyczerpują prawie cały spadek, osobę tę w razie wątpliwości uważa się za spadkobiercę całego spadku (art. 961 KC). Konkretne składniki majątku najpewniej przekazuje zapis windykacyjny w testamencie notarialnym.
Nie mniej istotne jest miejsce przechowywania testamentu. Oryginał testamentu notarialnego pozostaje u notariusza, bo oryginałów aktów notarialnych nie wydaje się poza miejsce ich przechowywania (art. 95 Prawa o notariacie). Testament własnoręczny można oddać na przechowanie notariuszowi (art. 79 pkt 6 tej ustawy) albo przechowywać w bezpiecznym miejscu w domu.
Warto przekazać informację o testamencie przynajmniej jednej zaufanej osobie. Kto ma testament, musi złożyć go w sądzie spadku lub u notariusza, gdy dowie się o śmierci spadkodawcy (art. 646 KPC), ale testament, o którym nikt nie wie, może nie zostać ujawniony.
Skutki prawne błędów w testamencie
Skutki błędów w testamencie mogą być dotkliwe i długotrwałe. W najgorszym przypadku dokument zostanie uznany za nieważny, a majątek zostanie podzielony zgodnie z przepisami o dziedziczeniu ustawowym, a nie zgodnie z wolą testatora.
Prowadzi to do sporów rodzinnych, które są kosztowne i długotrwałe. Na nieważność testamentu sporządzonego bez świadomości, pod wpływem błędu lub groźby można się powołać w ciągu trzech lat od dowiedzenia się o przyczynie, nie później niż dziesięć lat od otwarcia spadku (art. 945 § 2 KC). Typowe spory opisuje wpis o najczęstszych sporach spadkowych.
Trzeba też pamiętać o zachowku. Pominięcie w testamencie zstępnych, małżonka lub rodziców nie pozbawia ich prawa do zachowku: mogą żądać od spadkobierców zapłaty połowy, a w niektórych przypadkach dwóch trzecich udziału ustawowego (art. 991 KC). Testament, który tego nie uwzględnia, może narazić spadkobierców na konieczność spłat.
Zmiany w testamencie także wymagają zachowania formy. Testament można odwołać przez sporządzenie nowego, zniszczenie dawnego w zamiarze odwołania albo dokonanie w nim zmian, z których wynika wola odwołania (art. 946 KC). Jeżeli nowy testament nie odwołuje wprost poprzedniego, tracą moc tylko postanowienia sprzeczne z nowym (art. 947 KC). Odręczne dopiski bez podpisu bywają źródłem sporów.
Podsumowanie
Przygotowanie testamentu wymaga przemyślenia zarówno formy, jak i treści. Uniknięcie błędów może uchronić bliskich przed sporem sądowym i dziedziczeniem niezgodnym z wolą spadkodawcy. Szerzej o planowaniu piszemy we wpisie o uregulowaniu spraw spadkowych za życia.
Wątpliwości dotyczące treści testamentu lub sporu o testament można omówić z Kancelarią Adwokacką Adwokat Andrzej Milewski, która prowadzi sprawy z zakresu prawa spadkowego.
Przeczytaj także: Jakie dokumenty są potrzebne do uregulowania spraw spadkowych?
Najczęściej zadawane pytania
Czy testament napisany na komputerze jest ważny?
Nie, testament własnoręczny musi być w całości napisany pismem ręcznym, podpisany i opatrzony datą (art. 949 § 1 KC), więc wydruk z samym podpisem jest nieważny. Jeżeli spadkodawca nie może pisać odręcznie, może sporządzić testament notarialny albo allograficzny. Nieważny testament oznacza dziedziczenie według ustawy.
Czy brak daty unieważnia testament?
Nie zawsze, bo brak daty powoduje nieważność tylko wtedy, gdy wywołuje wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu, jego treści albo kolejności kilku testamentów (art. 949 § 2 KC). Bezpieczniej jednak zawsze wpisać pełną datę. Przy kilku testamentach to data decyduje, który z nich obowiązuje.
Czy małżonkowie mogą spisać jeden testament?
Nie, testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy (art. 942 KC), więc każdy z małżonków musi sporządzić własny testament. Mogą one mieć podobną treść, np. wzajemnie powoływać małżonka do spadku. Każdy z nich może swój testament w dowolnym momencie odwołać.
Ile kosztuje testament u notariusza?
Maksymalna taksa notarialna za testament wynosi 50 zł, za testament z zapisem zwykłym, poleceniem lub wydziedziczeniem 150 zł, a z zapisem windykacyjnym 200 zł (§ 8 rozporządzenia w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej). Odwołanie testamentu kosztuje maksymalnie 30 zł. Do taksy doliczane są opłaty za wypisy.
Czy można wydziedziczyć dziecko w testamencie?
Tak, ale tylko z przyczyn wskazanych w ustawie, np. gdy dziecko uporczywie nie dopełnia wobec spadkodawcy obowiązków rodzinnych albo dopuściło się wobec niego umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności (art. 1008 KC). Przyczyna musi wynikać z treści testamentu (art. 1009 KC), a przebaczenie wyklucza wydziedziczenie. Wydziedziczenie bez ustawowej przyczyny nie pozbawia prawa do zachowku.
Gdzie przechowywać testament własnoręczny?
Testament własnoręczny można oddać na przechowanie notariuszowi, który przyjmuje dokumenty na przechowanie (art. 79 pkt 6 Prawa o notariacie), albo trzymać w bezpiecznym miejscu w domu. Maksymalna taksa za protokół przyjęcia dokumentu na przechowanie wynosi 50 zł, a za przechowanie 20 zł miesięcznie (§ 10 pkt 2 rozporządzenia o taksie notarialnej). Najważniejsze, by bliska osoba wiedziała, gdzie testament się znajduje.
Jak zmienić lub odwołać testament?
Testament odwołuje się przez sporządzenie nowego, zniszczenie dawnego w zamiarze odwołania albo wprowadzenie zmian, z których wynika wola odwołania (art. 946 KC). Najbezpieczniej sporządzić nowy testament i wyraźnie wskazać, że poprzedni zostaje odwołany. Bez takiej wzmianki tracą moc tylko postanowienia sprzeczne z nowym testamentem (art. 947 KC).