Przewoźnik odpowiada za utratę, ubytek i uszkodzenie przesyłki od przyjęcia jej do przewozu aż do wydania odbiorcy oraz za opóźnienie w przewozie. Zwalnia go wykazanie przyczyn wskazanych w ustawie, np. siły wyższej, właściwości towaru albo przyczyn leżących po stronie nadawcy lub odbiorcy. W przewozie krajowym zasady określa Prawo przewozowe, a w międzynarodowym przewozie drogowym Konwencja CMR.
Za co odpowiada przewoźnik?
Przewoźnik ponosi odpowiedzialność za utratę, ubytek lub uszkodzenie przesyłki powstałe od przyjęcia jej do przewozu aż do jej wydania oraz za opóźnienie w przewozie przesyłki (art. 65 ust. 1 Prawa przewozowego). Podobną zasadę zawiera art. 17 ust. 1 Konwencji CMR dla międzynarodowego przewozu drogowego.
Okres odpowiedzialności zaczyna się więc z chwilą przyjęcia towaru, a kończy z chwilą wydania go uprawnionemu odbiorcy. Przesyłkę, która nie nadeszła w ciągu 30 dni od upływu terminu przewozu, uważa się za utraconą (art. 52 Prawa przewozowego); w CMR jest to 30 dni od upływu uzgodnionego terminu albo 60 dni od przyjęcia towaru, jeśli terminu nie uzgodniono (art. 20 ust. 1).
W przewozie międzynarodowym przewoźnik odpowiada także za działania swoich pracowników i innych osób, którymi posługuje się przy wykonaniu przewozu, np. podwykonawców (art. 3 CMR). Nie zwolni go też wadliwy stan pojazdu, którym wykonuje przewóz (art. 17 ust. 3 CMR).
Obowiązki przewoźnika przy przyjęciu i przewozie ładunku opisuje osobny artykuł o obowiązkach przewoźników.
Kiedy przewoźnik nie odpowiada za szkodę?
Przewoźnik nie odpowiada, jeżeli szkoda lub opóźnienie powstały z przyczyn leżących po stronie nadawcy lub odbiorcy, niewywołanych winą przewoźnika, z właściwości towaru albo wskutek siły wyższej. Dowód tych okoliczności obciąża przewoźnika (art. 65 ust. 2 Prawa przewozowego, podobnie art. 17 ust. 2 i art. 18 ust. 1 CMR).
Prawo przewozowe przewiduje też tzw. szczególne przyczyny zwalniające, przy których wystarczy wykazać, że szkoda mogła z nich wyniknąć (art. 65 ust. 3 i 4):
- nadanie rzeczy pod niezgodną z rzeczywistością lub niedostateczną nazwą albo niezachowanie warunków szczególnych przewozu,
- brak, niedostateczność lub wadliwość opakowania rzeczy podatnych na szkodę,
- szczególna podatność rzeczy na szkodę wskutek wad lub naturalnych właściwości,
- ładowanie, rozmieszczenie lub wyładowanie rzeczy przez nadawcę lub odbiorcę,
- przewóz przesyłek, które powinny być dozorowane, jeżeli szkoda wynikła z przyczyn, którym miał zapobiec dozorca.
Podobny katalog zawiera art. 17 ust. 4 CMR, który wymienia m.in. użycie odkrytych pojazdów, gdy uzgodniono to w liście przewozowym, oraz załadunek lub rozładunek wykonany przez nadawcę albo odbiorcę. Odbiorca może jednak wykazać, że szkoda w rzeczywistości z tych przyczyn nie wynikła (art. 18 ust. 2 CMR). Jeżeli szkoda powstała tylko częściowo z przyczyn, za które przewoźnik odpowiada, jego odpowiedzialność jest odpowiednio ograniczona (art. 68 Prawa przewozowego, art. 17 ust. 5 CMR).
Jak wygląda odpowiedzialność za opóźnienie?
Za opóźnienie przewoźnik odpowiada, ale odszkodowanie jest ograniczone. W przewozie krajowym, jeżeli wskutek zwłoki powstała szkoda inna niż w przesyłce, odszkodowanie wynosi najwyżej podwójną kwotę przewoźnego (art. 83 ust. 1 Prawa przewozowego). W CMR odszkodowanie za wykazaną szkodę z opóźnienia nie może przekroczyć kwoty przewoźnego (art. 23 ust. 5).
Opóźnienie w CMR występuje wtedy, gdy towar nie został wydany w uzgodnionym terminie, a gdy terminu nie uzgodniono, gdy rzeczywisty czas przewozu przekracza czas, jaki należy przyznać starannemu przewoźnikowi (art. 19 CMR). Dlatego termin dostawy warto wpisać do zlecenia lub listu przewozowego, a o szczególnym znaczeniu terminu poinformować przewoźnika na piśmie.
Ile wynosi odszkodowanie od przewoźnika?
Odszkodowanie za utratę lub ubytek przesyłki w przewozie krajowym nie może przewyższać wartości ustalonej kolejno według ceny z rachunku dostawcy lub sprzedawcy, cennika albo wartości rzeczy tego samego rodzaju (art. 80 ust. 1 Prawa przewozowego). Przy uszkodzeniu odszkodowanie odpowiada procentowemu zmniejszeniu się wartości (art. 81), a przewoźnik zwraca też przewoźne i inne koszty przewozu (art. 82).
W CMR odszkodowanie oblicza się według wartości towaru w miejscu i czasie przyjęcia do przewozu, ale nie więcej niż 8,33 jednostki rozrachunkowej (SDR) za kilogram brakującej wagi brutto. Limit ten wprowadził Protokół z 1978 r., który wiąże Polskę od 21 lutego 2011 r. Wyższe odszkodowanie jest możliwe po zadeklarowaniu w liście przewozowym wartości towaru lub specjalnego interesu w dostawie (art. 24 i 26 CMR).
Ograniczenia nie chronią przewoźnika przy szkodzie wyrządzonej umyślnie lub przez rażące niedbalstwo (art. 86 Prawa przewozowego) albo, w CMR, przy winie umyślnej lub niedbalstwie uznanym przez prawo sądu za równoznaczne z winą umyślną (art. 29 CMR).
Jakie zastrzeżenia i terminy trzeba zachować?
Najważniejszy jest moment odbioru. W przewozie krajowym przyjęcie przesyłki bez zastrzeżeń powoduje wygaśnięcie roszczeń z tytułu ubytku lub uszkodzenia, z wyjątkami, np. gdy szkodę stwierdzono protokolarnie przed przyjęciem albo szkodę niewidoczną z zewnątrz zgłoszono w ciągu 7 dni (art. 76 Prawa przewozowego).
- CMR: zastrzeżenia przy widocznej szkodzie składa się najpóźniej przy wydaniu towaru, a przy szkodzie niewidocznej pisemnie w ciągu 7 dni od wydania, bez niedziel i świąt (art. 30 ust. 1).
- CMR, opóźnienie: odszkodowanie przysługuje tylko wtedy, gdy zastrzeżenie wysłano pisemnie w ciągu 21 dni od oddania towaru do dyspozycji odbiorcy (art. 30 ust. 3).
- Prawo przewozowe: przed pozwem trzeba wyczerpać drogę reklamacji; reklamację uważa się za bezskuteczną, jeśli przewoźnik nie zapłacił w ciągu 3 miesięcy (art. 75).
- Przedawnienie: rok w Prawie przewozowym (art. 77 ust. 1), a roszczenia z samej zwłoki bez szkody w przesyłce 2 miesiące od wydania (art. 77 ust. 2); rok w CMR, a przy winie umyślnej 3 lata (art. 32 ust. 1).
Prawo przewozowe i CMR: porównanie
| Zagadnienie | Prawo przewozowe (przewóz krajowy) | Konwencja CMR (międzynarodowy przewóz drogowy) |
|---|---|---|
| Zakres odpowiedzialności | Utrata, ubytek, uszkodzenie, opóźnienie (art. 65 ust. 1) | Utrata, uszkodzenie, opóźnienie (art. 17 ust. 1) |
| Limit przy utracie | Wartość z rachunku, cennika lub rynku (art. 80) | Wartość towaru, max 8,33 SDR za kg (art. 23) |
| Opóźnienie | Do podwójnego przewoźnego (art. 83) | Do wysokości przewoźnego (art. 23 ust. 5) |
| Szkoda niewidoczna | Żądanie ustalenia stanu w 7 dni (art. 74, 76) | Pisemne zastrzeżenie w 7 dni bez niedziel i świąt (art. 30) |
| Brak limitów | Wina umyślna lub rażące niedbalstwo (art. 86) | Wina umyślna lub niedbalstwo jej równoważne (art. 29) |
| Przedawnienie | 1 rok (art. 77) | 1 rok, 3 lata przy winie umyślnej (art. 32) |
To, który reżim stosować, zależy od miejsca przyjęcia i wydania towaru, a przy przewozach przez kilka państw także od treści umowy. Przewozy międzynarodowe omawia szerzej artykuł o tym, jak prawo transportowe reguluje przewozy międzynarodowe, a rodzaje umów w transporcie wpis o najważniejszych umowach transportowych.
W sprawach o odszkodowanie za ładunek, reklamacje i spory o fracht pomocy w zakresie prawa transportowego udziela Kancelaria Adwokacka Adwokat Andrzej Milewski; dane kontaktowe są dostępne na stronie.
Najczęściej zadawane pytania
Jakie dokumenty przygotować po uszkodzeniu ładunku?
Po uszkodzeniu ładunku trzeba zabezpieczyć list przewozowy z zastrzeżeniami, protokół szkody, zdjęcia towaru i opakowania, zlecenie transportowe oraz korespondencję z przewoźnikiem. Do ustalenia wysokości szkody potrzebne są faktury lub rachunki dostawcy, bo według nich ustala się w pierwszej kolejności wartość przesyłki (art. 80 ust. 1 Prawa przewozowego). Dokumenty te dołącza się do reklamacji.
Czy podpisanie odbioru bez zastrzeżeń przekreśla roszczenie?
W przewozie krajowym przyjęcie przesyłki bez zastrzeżeń co do zasady powoduje wygaśnięcie roszczeń o ubytek lub uszkodzenie, chyba że zachodzi wyjątek z art. 76 Prawa przewozowego, np. szkodę niewidoczną z zewnątrz zgłoszono w ciągu 7 dni. W CMR odbiór bez zastrzeżeń jest tylko domniemaniem, że towar dotarł w dobrym stanie, które można obalić (art. 30 ust. 1). Zastrzeżenia przy szkodzie niewidocznej trzeba jednak złożyć pisemnie w ciągu 7 dni bez niedziel i świąt.
Czy przewoźnik odpowiada za szkodę przy załadunku przez nadawcę?
Co do zasady nie, bo załadunek, rozmieszczenie lub wyładunek rzeczy przez nadawcę albo odbiorcę jest szczególną przyczyną zwalniającą przewoźnika (art. 65 ust. 3 pkt 4 Prawa przewozowego, art. 17 ust. 4 lit. c CMR). Przewoźnikowi wystarczy wykazać, że szkoda mogła z tej przyczyny powstać. Poszkodowany może jednak udowodnić, że szkoda wynikła z innej przyczyny, np. z gwałtownego manewru kierowcy.
Jak wykazać szkodę z powodu opóźnionej dostawy?
Trzeba wykazać uzgodniony termin dostawy, opóźnienie i konkretną stratę, która z niego wynikła. Odszkodowanie jest ograniczone: do podwójnego przewoźnego w przewozie krajowym (art. 83 ust. 1 Prawa przewozowego) i do kwoty przewoźnego w CMR (art. 23 ust. 5). W CMR dodatkowym warunkiem jest pisemne zastrzeżenie wysłane w ciągu 21 dni od oddania towaru do dyspozycji odbiorcy.
Czy zasady odpowiedzialności są takie same w CMR i przewozie krajowym?
Nie, choć oba reżimy opierają się na podobnej zasadzie odpowiedzialności od przyjęcia do wydania towaru. Różnią się limitami odszkodowania (np. 8,33 SDR za kilogram w CMR), terminami zastrzeżeń i skutkami odbioru bez zastrzeżeń. CMR stosuje się, gdy miejsce przyjęcia i miejsce wydania towaru leżą w różnych państwach, z których co najmniej jedno jest stroną konwencji (art. 1 ust. 1).
Kiedy przesyłkę uznaje się za utraconą?
W przewozie krajowym przesyłkę uważa się za utraconą, jeżeli nie nadeszła w ciągu 30 dni od upływu terminu przewozu (art. 52 Prawa przewozowego). W CMR jest to 30 dni od upływu uzgodnionego terminu dostawy albo 60 dni od przyjęcia towaru, jeśli terminu nie uzgodniono (art. 20 ust. 1). Od tego momentu można dochodzić odszkodowania jak za utratę.
W jakim terminie przedawnia się roszczenie wobec przewoźnika?
Roszczenia z Prawa przewozowego przedawniają się co do zasady z upływem roku (art. 77 ust. 1), a roszczenia z samej zwłoki bez szkody w przesyłce po 2 miesiącach od wydania (art. 77 ust. 2). W CMR termin wynosi rok, a przy winie umyślnej 3 lata (art. 32 ust. 1). Złożenie reklamacji zawiesza bieg przedawnienia do czasu odpowiedzi przewoźnika.