Jak zmieniało się prawo karne wykonawcze w ostatnich latach?
Prawo karne wykonawcze zmienia się zwykle razem z Kodeksem karnym. Największe zmiany w Kodeksie karnym wykonawczym przyniosła ustawa z 7 lipca 2022 r., która w większości weszła w życie 1 października 2023 r., a w części dotyczącej dozoru elektronicznego podczas przerwy w karze 1 stycznia 2026 r. Aktualny tekst jednolity kodeksu ogłoszono w Dz.U. z 2025 r. poz. 911 (stan opisany w tym tekście: październik 2026 r.).
Co już się zmieniło w dozorze elektronicznym?
Dozór elektroniczny (SDE) pozwala odbyć karę pozbawienia wolności w domu, pod kontrolą środków technicznych. Obecnie sąd penitencjarny może udzielić takiego zezwolenia, jeżeli orzeczono karę nieprzekraczającą 1 roku i 6 miesięcy albo karę niższą niż 3 lata, z której do odbycia w zakładzie karnym zostało nie więcej niż 6 miesięcy (art. 43la § 1 k.k.w.).
Warunkiem jest m.in. określone miejsce stałego pobytu, pisemna zgoda pełnoletnich domowników i odpowiednie warunki techniczne. Szczegóły i środki zaskarżenia opisujemy w tekście o odwołaniach w sprawach wykonawczych.
Od 1 stycznia 2026 r. sąd penitencjarny, udzielając przerwy w wykonaniu kary, może orzec elektroniczną kontrolę miejsca pobytu skazanego, wykonywaną jako dozór mobilny (art. 153a k.k.w.). Wobec niektórych skazanych, m.in. na karę dożywotniego pozbawienia wolności, kontrola ta jest co do zasady obowiązkowa.
Jakie zmiany w prawie karnym wykonawczym są obecnie w Sejmie?
Według danych Sejmu (stan na 1 października 2026 r.) w Sejmie znajduje się rządowy projekt zmiany Kodeksu karnego wykonawczego (druk nr 3009), skierowany do dalszych prac po pierwszym czytaniu 18 września 2026 r.
Projekt zakłada, że dozór elektroniczny będzie dostępny także dla skazanych na karę poniżej 3 lat, którym do odbycia w zakładzie karnym pozostało do 1 roku i 6 miesięcy, a nie jak dotąd do 6 miesięcy. Według uzasadnienia celem jest zmniejszenie populacji więziennej. Ustawa miałaby wejść w życie po 6 miesiącach od ogłoszenia, a wnioski złożone wcześniej rozpatrywano by według dotychczasowych przepisów.
To nadal projekt: jego treść może się zmienić, a do wejścia w życie potrzebne jest uchwalenie przez Sejm, stanowisko Senatu i podpis Prezydenta.
Co zmieniło się dla osób odbywających karę w zakładzie karnym?
Od 1 stycznia 2026 r. okresy odpłatnego zatrudnienia skazanego, z wyłączeniem pracy na podstawie umowy o dzieło, wlicza się do okresu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze (art. 128 § 1 k.k.w. w brzmieniu nadanym ustawą z 26 września 2025 r.).
Nie weszły natomiast w życie zmiany dotyczące kontaktu tymczasowo aresztowanych z obrońcą, uchwalone razem z szeroką nowelizacją procedury karnej w styczniu 2026 r. Prezydent zawetował tę ustawę, a 27 marca 2026 r. Sejm nie uchwalił jej ponownie.
Podstawowe zasady wykonywania kary pozostają bez zmian: kara jest wykonywana w sposób humanitarny, z poszanowaniem godności skazanego (art. 4 § 1 k.k.w.), a cel jej wykonywania to wzbudzenie w skazanym woli współdziałania w kształtowaniu społecznie pożądanych postaw (art. 67 § 1 k.k.w.). Szerzej piszemy o tym w tekście o zasadach prawa karnego wykonawczego.
Wpływ zmieniającego się prawa karnego wykonawczego na społeczeństwo
Zmiany w prawie karnym wykonawczym wpływają nie tylko na skazanych. Szersze stosowanie dozoru elektronicznego zmienia to, gdzie i jak wykonuje się krótkie kary pozbawienia wolności, a w konsekwencji obciążenie zakładów karnych.
Dla rodzin skazanych ważne są zasady przerw w karze, widzeń i kontaktu, a dla pokrzywdzonych prawo do informacji o zwolnieniu skazanego z zakładu karnego, które przysługuje na ich wniosek (art. 168a k.k.w.).
Jak zmiany wpływają na wykonywanie kar?
Przy każdej zmianie przepisów trzeba ustalić, które brzmienie ma zastosowanie w konkretnej sprawie. Często decydują o tym przepisy przejściowe, np. projekt z druku nr 3009 przewiduje, że wnioski złożone przed jego wejściem w życie rozpatruje się według dotychczasowych przepisów.
Moment złożenia wniosku może więc mieć znaczenie dla jego rozpoznania.
Czego możemy się spodziewać po nadchodzących zmianach w prawie karnym wykonawczym?
Na podstawie obecnych prac w Sejmie można wskazać kilka obszarów, które mogą się zmienić w najbliższym czasie:
- Dozór elektroniczny: projekt z druku nr 3009 rozszerza krąg skazanych, którzy mogą odbywać końcową część kary w SDE.
- Prawa osób pozbawionych wolności: po wecie z marca 2026 r. sprawa kontaktu tymczasowo aresztowanych z obrońcą wymaga nowej ustawy.
- Procedura karna: w Sejmie są projekty zmian Kodeksu postępowania karnego, które mogą pośrednio wpłynąć na postępowanie wykonawcze, opisane w tekście o zmianach w prawie karnym.
Prawo karne wykonawcze w Polsce może więc w kolejnych latach się zmieniać, ale do czasu wejścia w życie nowych ustaw obowiązują przepisy opisane wyżej. Jeśli potrzebujesz porady w sprawie wykonawczej, skontaktuj się z Kancelarią Andrzej Milewski, która prowadzi sprawy z zakresu prawa karnego wykonawczego.
Przeczytaj także: Jak prawo karne wykonawcze wpływa na warunkowe przedterminowe zwolnienie?
Najpopularniejsze pytania i odpowiedzi
Jakie są przesłanki do zastosowania dozoru elektronicznego?
Sąd penitencjarny może zezwolić na odbycie kary w systemie dozoru elektronicznego, jeżeli kara nie przekracza 1 roku i 6 miesięcy (albo jest niższa niż 3 lata i do odbycia zostało nie więcej niż 6 miesięcy), skazany ma stałe miejsce pobytu, pełnoletni domownicy wyrazili zgodę, a pozwalają na to warunki techniczne (art. 43la k.k.w.). Sąd ocenia też, czy w tym systemie zostaną osiągnięte cele kary. Dozór nie przysługuje m.in. niektórym recydywistom.
Czy istnieje możliwość przedterminowego zwolnienia?
Tak, skazanego można warunkowo zwolnić po odbyciu co najmniej połowy kary, a recydywistę po odbyciu dwóch trzecich lub trzech czwartych kary (art. 78 Kodeksu karnego). Sąd penitencjarny bada, czy postawa, właściwości i warunki osobiste skazanego oraz jego zachowanie w czasie kary uzasadniają przekonanie, że nie popełni ponownie przestępstwa (art. 77 § 1 k.k.). O zwolnieniu orzeka na posiedzeniu w zakładzie karnym.
Jakie są konsekwencje naruszenia reguł dozoru elektronicznego?
Uchylanie się od obowiązków związanych z dozorem elektronicznym lub naruszenie porządku prawnego prowadzi co do zasady do uchylenia zezwolenia przez sąd penitencjarny (art. 43zaa § 1 k.k.w.), a wtedy skazany odbywa karę w zakładzie karnym. Od 1 stycznia 2026 r. sąd penitencjarny odwołuje przerwę w karze, jeżeli skazany objęty elektroniczną kontrolą miejsca pobytu uchyla się od założenia nadajnika lub innych obowiązków (art. 156 § 2a k.k.w.). Od uchylenia sąd może odstąpić tylko w wyjątkowych przypadkach.
Czy można przerwać odbywanie kary z ważnych powodów?
Tak, sąd penitencjarny udziela przerwy obowiązkowo przy chorobie psychicznej lub innej ciężkiej chorobie, a może jej udzielić z ważnych względów rodzinnych lub osobistych (art. 153 k.k.w.). Kolejnej przerwy co do zasady nie udziela się przed upływem roku od powrotu z poprzedniej. Od 2026 r. przerwa może być połączona z elektroniczną kontrolą miejsca pobytu.
Czy można zaskarżyć odmowę zgody na dozór elektroniczny?
Tak, ale nie apelacją, tylko zażaleniem: na postanowienie sądu penitencjarnego w sprawie dozoru elektronicznego zażalenie przysługuje skazanemu lub jego obrońcy (art. 43lj § 1 k.k.w.). Wnosi się je w terminie 7 dni do sądu, który wydał postanowienie. W zażaleniu warto usunąć braki, które były przyczyną odmowy.