Proces rozpoczęcia postępowania wykonawczego w prawie karnym
Prawo karne wykonawcze określa, jak wykonuje się orzeczenia sądu w sprawach karnych. Postępowanie wykonawcze wszczyna się bezzwłocznie, gdy orzeczenie stało się wykonalne, a wyrok staje się wykonalny co do zasady z chwilą uprawomocnienia (art. 9 § 1 i 2 Kodeksu karnego wykonawczego). Właściwy w postępowaniu wykonawczym jest co do zasady sąd, który wydał wyrok w pierwszej instancji (art. 3 § 1 k.k.w.).
Sąd kieruje orzeczenie do wykonania, przesyłając jego odpis właściwemu organowi, np. dyrektorowi zakładu karnego, kuratorowi lub komornikowi (art. 11 k.k.w.). Skazanego na karę pozbawienia wolności sąd poleca zatrzymać i doprowadzić do aresztu śledczego, a w uzasadnionym wypadku, na jego wniosek, może wezwać go do samodzielnego stawienia się (art. 79 k.k.w.).
Na tym etapie skazany może złożyć wniosek o odroczenie wykonania kary albo o zezwolenie na odbycie kary w systemie dozoru elektronicznego. Dozór elektroniczny nie zmienia rodzaju kary: to sposób wykonania kary pozbawienia wolności poza zakładem karnym.
Przepisy prawa karnego wykonawczego przewidują określone procedury i terminy składania takich wniosków. Samo złożenie wniosku co do zasady nie wstrzymuje wykonania orzeczenia, chyba że sąd w szczególnie uzasadnionym wypadku postanowi inaczej (art. 9 § 4 k.k.w.).
Wykonywanie kary w systemie prawa karnego wykonawczego
Kolejnym etapem jest rzeczywiste wykonywanie kary. W przypadku kary pozbawienia wolności skazany trafia do zakładu karnego określonego rodzaju i typu (zamkniętego, półotwartego lub otwartego), a komisja penitencjarna kieruje go do systemu wykonywania kary, jeżeli nie określił tego sąd (art. 76 § 1 k.k.w.).
Przestrzeganie porządku w zakładzie ma znaczenie nie tylko dla warunków odbywania kary, ale również dla późniejszej oceny wniosku o warunkowe zwolnienie, nagrody czy przepustki.
W zakładach karnych prowadzi się oddziaływania resocjalizacyjne: pracę, nauczanie (obowiązkowe w zakresie szkoły podstawowej), zajęcia kulturalno-oświatowe i sportowe oraz środki terapeutyczne (art. 67 § 3 i art. 130 k.k.w.).
Skazany odbywający karę w zakładzie może ubiegać się o warunkowe przedterminowe zwolnienie, co do zasady po odbyciu połowy kary (art. 78 Kodeksu karnego). Sąd penitencjarny bada, czy postawa skazanego, jego właściwości i zachowanie w czasie odbywania kary uzasadniają przekonanie, że po zwolnieniu będzie przestrzegał porządku prawnego (art. 77 § 1 k.k.).
Kara ograniczenia wolności polega najczęściej na nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne, od 20 do 40 godzin miesięcznie. Jeżeli skazany uchyla się od jej odbywania, sąd zarządza wykonanie zastępczej kary pozbawienia wolności, przyjmując, że jeden dzień tej kary odpowiada dwóm dniom ograniczenia wolności (art. 65 § 1 k.k.w.).
Kontrola i nadzór nad procesem wykonywania wyroków
Nadzór nad legalnością i prawidłowością wykonywania kary pozbawienia wolności i tymczasowego aresztowania sprawuje sędzia penitencjarny (art. 32 k.k.w.). Wizytuje on zakłady karne i areszty śledcze, ma prawo wstępu do nich w każdym czasie, przeglądania dokumentów i rozmowy z osadzonymi bez obecności innych osób (art. 33 k.k.w.).
Sędzia penitencjarny uchyla sprzeczne z prawem decyzje dyrektora zakładu karnego lub kuratora dotyczące osoby pozbawionej wolności (art. 34 § 1 k.k.w.). Jeżeli uchybienia w zakładzie się powtarzają, może wystąpić do organu nadrzędnego o ich usunięcie (art. 35 § 3 k.k.w.).
Prawo wstępu do zakładów karnych i rozmów z osadzonymi ma także Rzecznik Praw Obywatelskich (art. 8b k.k.w.). Sam skazany może składać wnioski, skargi i prośby do organów wykonujących orzeczenie, a decyzje dyrektora zakładu zaskarżyć do sądu z powodu niezgodności z prawem (art. 6 i 7 k.k.w.).
Dzięki temu kontrola wykonywania kary nie zależy wyłącznie od administracji więziennej, a skazany ma dostęp do sądu.
Zakończenie procesu w prawie karnym wykonawczym
Końcowym etapem postępowania wykonawczego jest zakończenie wykonywania kary. Przy karze pozbawienia wolności następuje to po odbyciu całej kary albo wcześniej, w razie warunkowego przedterminowego zwolnienia.
O warunkowym zwolnieniu orzeka sąd penitencjarny na posiedzeniu, które powinno odbyć się w zakładzie karnym (art. 161 § 1 k.k.w.). Organ wykonujący orzeczenie zawiadamia sąd o zakończeniu jego wykonywania (art. 11 § 5 k.k.w.), co dotyczy także kary ograniczenia wolności i grzywny.
Z zakończeniem wykonywania kary wiążą się też inne instytucje:
- Okres próby po warunkowym zwolnieniu, w którym zwolniony może być oddany pod dozór kuratora i musi wykonywać nałożone obowiązki (art. 159 k.k.w.).
- Zatarcie skazania, po którym skazanie uważa się za niebyłe, a wpis usuwa się z rejestru skazanych (art. 106 Kodeksu karnego). Jeżeli nie następuje z mocy prawa, orzeka o nim sąd (art. 37 k.k.w.).
- Umorzenie postępowania wykonawczego, np. w razie przedawnienia wykonania kary lub śmierci skazanego (art. 15 § 1 k.k.w.).
Pomoc prawna na każdym z tych etapów polega przede wszystkim na pilnowaniu terminów i właściwym dokumentowaniu wniosków.
Podsumowanie
Postępowanie wykonawcze obejmuje kilka etapów: skierowanie orzeczenia do wykonania, wykonywanie kary pod nadzorem sądu i zakończenie jej wykonania. Na każdym z nich skazany ma określone prawa, w tym prawo do składania wniosków i środków zaskarżenia.
Jeżeli potrzebujesz pomocy w sprawie wykonawczej, możesz skontaktować się z Kancelarią Andrzej Milewski.
Przeczytaj także: Jakie są możliwości odwołania w sprawach z zakresu prawa karnego wykonawczego?