Regulacje prawne dotyczące pobytu cudzoziemców w Unii Europejskiej
Zasady legalizacji pobytu cudzoziemców w Unii Europejskiej wyznaczają przede wszystkim dyrektywy, które każde państwo członkowskie przenosi do własnego prawa. Wnioski rozpatrują organy krajowe według krajowych ustaw, dlatego warunki w Polsce, Niemczech czy Czechach nie są identyczne, choć opierają się na wspólnych minimalnych standardach.
W Polsce przepisy unijne o pobycie obywateli państw trzecich wdraża ustawa z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach. Wśród wdrażanych aktów są m.in.:
- dyrektywa 2003/86/WE w sprawie prawa do łączenia rodzin,
- dyrektywa 2003/109/WE dotycząca rezydentów długoterminowych,
- dyrektywa 2011/98/UE o jednym zezwoleniu na pobyt i pracę,
- dyrektywa (UE) 2016/801 dotycząca m.in. studentów i naukowców,
- dyrektywa (UE) 2021/1883 o Niebieskiej Karcie UE dla wysoko wykwalifikowanych pracowników.
Osobną grupę stanowią rozporządzenia, które obowiązują bezpośrednio. Jednolity wzór kart pobytu określa rozporządzenie Rady (WE) nr 1030/2002, a listę państw, których obywatele potrzebują wizy, rozporządzenie (UE) 2018/1806. Odrębne akty unijne dotyczą ochrony międzynarodowej (azylu), która nie jest zezwoleniem na pobyt w celu pracy czy studiów.
Obywatele UE i członkowie ich rodzin korzystają z odrębnych zasad. W Polsce reguluje je ustawa z dnia 14 lipca 2006 r. o wjeździe obywateli państw członkowskich UE: przy pobycie dłuższym niż 3 miesiące obywatel UE rejestruje pobyt, a członek rodziny spoza UE uzyskuje kartę pobytową.
Procedura ubiegania się o legalizację pobytu w krajach członkowskich UE
Procedura zawsze toczy się w państwie, w którym cudzoziemiec chce mieszkać, i według jego przepisów. Wspólne jest to, że trzeba wykazać cel pobytu dłuższego niż krótka wizyta, na przykład pracę, studia, połączenie z rodziną albo prowadzenie działalności.
W Polsce wniosek o zezwolenie na pobyt czasowy, stały lub rezydenta długoterminowego UE składa się od 27 kwietnia 2026 r. elektronicznie, przez system MOS, do wojewody właściwego ze względu na miejsce pobytu. Na wezwanie trzeba osobiście przyjść do urzędu, żeby złożyć odciski palców.
Wymagane dokumenty zależą od rodzaju zezwolenia. W przepisach polskich powtarzają się zwłaszcza:
- dokumenty potwierdzające cel pobytu, np. umowa z pracodawcą lub zaświadczenie z uczelni,
- ubezpieczenie zdrowotne albo potwierdzenie pokrycia kosztów leczenia,
- przy zezwoleniu rezydenta długoterminowego UE: 5 lat legalnego i nieprzerwanego pobytu, stabilny dochód i znajomość polskiego co najmniej na poziomie B1.
Szczegóły dla poszczególnych zezwoleń zawiera ustawa o cudzoziemcach, a pomoc w sprawach z zakresu legalizacji pobytu cudzoziemców obejmuje m.in. dobór właściwej podstawy pobytu.
Wyzwania związane z legalizacją pobytu cudzoziemców
Największym wyzwaniem jest to, że wspólne ramy unijne nie oznaczają jednej procedury dla całej Unii. Zezwolenie wydane w jednym państwie co do zasady nie daje prawa do zamieszkania i pracy w innym, a przepisy o mobilności dotyczą tylko wybranych grup, np. posiadaczy Niebieskiej Karty UE, naukowców czy studentów.
Karta pobytu wydana w Polsce pozwala natomiast podróżować po strefie Schengen. Zgodnie z informacją Podlaskiego Urzędu Wojewódzkiego cudzoziemiec z ważną kartą pobytu i dokumentem podróży może przebywać w innych państwach Schengen do 90 dni w każdym okresie 180 dni, jeżeli spełnia pozostałe warunki wjazdu.
Trudności sprawiają też terminy krajowe. W Polsce wniosek o pobyt czasowy składa się najpóźniej w ostatnim dniu legalnego pobytu, a na braki formalne urząd wyznacza termin nie krótszy niż 7 dni.
Jak zmieniają się przepisy o pobycie cudzoziemców?
Zmiany prawa unijnego trafiają do prawa polskiego z opóźnieniem, przez nowelizacje ustaw. Przykładem jest dyrektywa o Niebieskiej Karcie UE z 2021 r., którą Polska wdrożyła ustawą obowiązującą od 1 czerwca 2025 r.
Część zmian wynika z decyzji podejmowanych na poziomie UE na bieżąco. Rada UE co roku przedłuża ochronę czasową osób przybyłych z Ukrainy, a w Polsce od 5 marca 2026 r. stosuje się do niej przepisy ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony. Inne zmiany mają charakter krajowy, jak obowiązkowe składanie wniosków pobytowych przez MOS. Przed złożeniem wniosku warto więc sprawdzić aktualny tekst ustawy, a nie opierać się na informacjach sprzed kilku lat.
Podsumowując, legalizację pobytu w UE regulują unijne dyrektywy i rozporządzenia, ale decyzję wydaje zawsze organ krajowy według krajowej ustawy. Konsultację w Kancelarii Adwokackiej Adwokat Andrzej Milewski można umówić przez stronę kontakt.
Przeczytaj także: Jak prawo unijne wpływa na proces legalizacji pracy cudzoziemców w Polsce?